november

● 1 november 1984: Inwerkingtreding van de Wet afbreking zwangerschap. Aangenomen 1 mei 1984. De wet regelt met betrekking tot abortus wie, waar, wanneer en onder welke voorwaarden.

● 1 november 1993: Inwerkingtreding van het Verdrag van Maastricht: de Europese Unie.

● 1 november 1922: Turkije heft het Ottomaanse sultanaat op, op initiatief van Kemal Atatürk >>10 november.

● 1 november 1755: Een zware aardbeving en vloedgolf treffen Lissabon op zondagochtend, tienduizenden doden, van wie velen in de kerken. De ramp maakt dat veel mensen gaan twijfelen aan het geloof.

● 1 november 1994: World Vegan Day wordt ingesteld door de Britse Vegan Society.

♠ Christian Matthias Theodor Mommsen (Garding, 30 november 1817‒Charlottenburg, 1 november 1903) was een Duits geschiedkundige en winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur in 1902 voor zijn werk over de Romeinse geschiedenis. Hij studeerde rechten en promoveerde in Kiel, werd hoogleraar in Leipzig, maar moest in 1848 wegens zijn 'revolutionaire' ideeën zijn zetel opgeven. Hij was daarnaast namelijk ook actief als journalist en politicus. Zijn publicaties over de Romeinse oudheid zijn nog steeds van grote waarde. Hij was vrijzinnig protestant. Kreeg met zijn vrouw 16 kinderen.

● 2 november 2004: Theo van Gogh (⁂1957) vermoord door Mohammed Bouyeri (mogelijk in verband met Van Goghs islam-kritische film Submission) in de Linnaeusstraat te Amsterdam.

⁂ Anna Maria van Schurman (Keulen, 5 november 1607‒Wieuwerd, 4, 5, of 14 mei 1678) was een humaniste, taalkundige, theologe, dichteres, entomologe en kunstenares. Ze werd in 1636 als eerste vrouwelijke studente in Nederland aan de universiteit toegelaten (Utrecht). Ze correspondeerde met belangrijke geleerden van die tijd, haar eruditie werd geroemd en er hingen portretten van haar in de Accademia dei Lincei in Rome en het koninklijke paleis in Stockholm. Op latere leeftijd sloot zij zich aan bij de mystieke sekte van de Labadisten.

⁂ Maria Salomea (Marie) Skłodowska-Curie (Warschau, 7 november 1867‒Passy, 4 juli 1934) >>4 juli.

● 8 november 1576: Pacificatie van Gent, samenwerking tussen Nederlandse roomsen en protestanten.

♠ Andries van Dantzig (Gouda, 23 december 1920‒Amsterdam, 8 november 2005), psychiater, verzetsstrijder, bestrijder van kindermishandeling en geestelijke mishandeling, kwam op voor homo’s en ongewenst zwangere vrouwen, verklaard atheïst.

⁂ Ivan Sergejevitsj Toergenjev (Orjol, 9 november 1818–Bougival, 3 september 1883) was een van de grote klassieke Russische schrijvers. Belangrijke exponent van het Russisch realisme. Keurde de religieuze en morele benadering van Tolstoj en Dostojevski af.

⁂ Carl Edward Sagan (New York, 9 november 1934‒Seattle, 20 december 1996) was een Amerikaanse astronoom, astrofysicus, kosmoloog, scepticus en wetenschapscommunicator. Hij publiceerde meer dan 600 wetenschappelijke bevindingen en artikelen, en was auteur, coauteur of redacteur van meer dan 20 boeken, met name populair-wetenschappelijke. Bestreed bijgeloof in de vorm van de geïnstitutionaliseerde wereldgodsdiensten en nieuwe pseudoreligies als new age en 'alternatieve wetenschappen'. Deed de uitspraak: "Uitzonderlijke claims vereisen ook uitzonderlijke bewijzen".

● 9‒10 november 1938: Kristallnacht (1938), door de nazi’s in Duitsland georganiseerde gevangennemingen van joden en massale aanvallen op joodse winkels, scholen en synagogen.

● 9‒10 november 1989: Val van de Berlijnse Muur.

● 10 november 1793: Festival van de Rede (1793), georganiseerd door Pierre Gaspard Chaumette, waarbij een Godin van de Rede wordt gepresenteerd op een podium in de Parijse Notre Dame.

● 10 november 2001: De Verenigde Naties (Unesco) roepen 10 november uit tot Dag van de Wetenschap, World Science Day.

⁂ Martin Luther (Eisleben, 10 november 1483‒aldaar, 18 februari 1546) was een Duitse theoloog en reformator. Begonnen als augustijner broeder (1506) en priester (1507) ontwikkelde hij zich na zijn benoeming in 1508 tot hoogleraar in de moraaltheologie aan de Universiteit van Wittenberg tot de leidende persoonlijkheid van de Reformatie in het Duitse Rijk. Het in een brief aan aartsbisschop Albrecht van Brandenburg opstellen van zijn 95 academische stellingen tegen de handel in aflaten, op 31 oktober 1517, wordt het begin van het protestantisme genoemd. In 1521 werd Luther door paus Leo X geëxcommuniceerd.

♠ Kemal Atatürk (Thessaloniki, ? 1881–Istanbul, 10 november 1938) was een Turks militair, politicus, schrijver en de grondlegger van de Republiek Turkije, waarvan hij de eerste president was. Tijdens zijn leiderschap ondernam hij zeer ingrijpende progressieve hervormingen, die Turkije moderniseerden tot een seculiere, industrialiserende natie.

⁂ Ayaan Hirsi Ali (Mogadishu, 13 november 1969) is een Somalisch-Nederlands-Amerikaans feministe, publiciste, auteur en voormalig politica. Studeerde politicologie in Leiden. Zij groeide op als moslim, werd als volwassene atheïst en bekeerde zich in 2023 tot het christendom. Ze is vooral bekend om haar kritiek op de islam. Hirsi Ali was tussen 2003 en 2006 lid van de Tweede Kamer voor de VVD. Zij emigreerde naar de Verenigde Staten, waar zij de Amerikaanse nationaliteit heeft verkregen en werkt en heeft gewerkt bij diverse instituten.

⁂ Jawaharlal Nehru (Allahabad, 14 november 1889–New Delhi, 27 mei 1964) was een Indiase anti-koloniale nationalist, seculier humanist, sociaal democraat, jurist, staatsman en auteur. Hij was een sleutelfiguur in de onafhankelijkheidsbeweging van India. Na de verkrijging van de onafhankelijkheid werd hij 's lands eerste premier. Veroordeelde georganiseerde religie en vond dat religieuze taboes de vooruitgang in India belemmerden. Tijdens de naoorlogse periode was hij een van de stichters en leiders van de Beweging van Niet-Gebonden Landen. Dacht positief over een wereldregering.

♠ Gottfried Wilhelm (von) Leibniz (Leipzig, 1 juli 1646‒Hannover, 14 november 1716), was een veelzijdige Duitse wiskundige, filosoof, logicus, natuurkundige, historicus, rechtsgeleerde en diplomaat, een van de grootste denkers van de 17e eeuw. Hij ontwikkelde onafhankelijk van Isaac Newton de differentiaal- en integraalrekening. Voorloper van de Duitse Verlichting. Had jarenlang een nevenfunctie als bibliothecaris van de Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel. Filosofisch rationalist en optimist, vanwege zijn overtuiging dat onze wereld de beste is die God had kunnen scheppen.

♠ Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Stuttgart, 27 augustus 1770‒Berlijn, 14 november 1831), >>27 augustus.

⁂ Bernard Mandeville (Rotterdam, 15 november 1670‒Hackney, 21 januari 1733) was een Nederlands-Engelse (zenuw)arts en filosoof, auteur van The Fable of the Bees. Hij verwoordde de gedachte dat de samenleving hoofdzakelijk wordt bijeengehouden door afgunst, competitie en uitbuiting; “private vices create social benefits”. Individueel nut hoeft niet gelijk te zijn aan maatschappelijk nut.

♠ Johannes Kepler (Weil der Stadt, 27 december 1571‒Regensburg, 15 november 1630) was een Duitse astronoom, astroloog, wis- en natuurkundige, in dienst van Keizer Rudolf II. Hij werd vooral bekend door zijn vernieuwing van de hemelmechanica; hij berekende de planeetbewegingen en formuleerde daarover de Wetten van Kepler. Zocht eigenlijk naar harmonie in Gods schepping. Correspondeerde met Galileï. Pionier op het gebied van optica, kristallografie en de integraalrekening. Toonde aan dat Jezus eigenlijk in 4 'voor Christus' geboren moest zijn. Verdedigde zijn moeder tegen beschuldigingen van hekserij.

♠ Jan Amos Komenský (gelatiniseerd als Comenius) (Moravië, 28 maart 1592‒Amsterdam, 15 november 1670) was een Moravische theoloog, filosoof, hervormer, pansofist, leraar en pedagoog. Hij pleitte voor onderwijs aan de gehele jeugd. Hij schreef leerboeken en een succesvolle encyclopedie voor kinderen en ontwierp een nieuw schoolsysteem. Comenius pleitte bij invloedrijke vrienden voor onafhankelijkheid van zijn vaderland maar bleef een conservatieve Europeaan met een humanistische kijk. Kreeg in 1656 asiel in Amsterdam als politiek vluchteling.

⁂ Friedrich Wilhelm (later (Sir) Frederick William) Herschel (Hannover, 15 november 1738‒Slough, 25 augustus 1822) was een Duits-Britse componist, organist, muziekleraar en (hof)astronoom. Verhuisde op zijn 19^e naar Engeland. Schreef succesvolle symfonieën e.d.. Bouwde de destijds grootste telescoop ter wereld. Ontdekte hemellichamen, beschreef de structuur van de Melkweg en ontdekte het infrarood licht.

⁂ Jean le Rond d'Alembert (Parijs, 16 november 1717‒aldaar, 29 oktober 1783) >>29 oktober.

♠ Robert Owen (Newtown, 14 mei 1771‒aldaar, 17 november 1858), >>14 mei.

♠ Ferdinand Domela Nieuwenhuis (Amsterdam, 31 december 1846‒Hilversum, 18 november 1919) was een socialistische politicus, later sociaal-anarchist en antimilitarist, een van de oprichters van de socialistische beweging in Nederland. Hij was in 1879 oprichter van het tijdschrift “Recht voor Allen”, in 1898 van het blad “De Vrije Socialist”. Was aanvankelijk predikant maar verloor zijn geloof en verliet de kerk in 1879. Dankzij een erfenis was hij financieel onafhankelijk. Huwde vier maal; elke keer met een vrouw die Johanna heette. Drie van de echtgenotes stierven in het kraambed. Hij was actief in de vereniging De Dageraad en schreef het “Handboek van den vrijdenker” (1922, WWW→DBNL).

♠ Graaf Lev Nikolajevitsj (Leo) Tolstoj (landgoed Jasnaja Poljana, 9 september 1828‒Astapovo, 20 november 1910) was een Russisch filosoof, christenanarchist, pacifist, beoefenaar van sociale filosofie en schrijver van voornamelijk romans en korte verhalen. Hij is vooral bekend van zijn realistische romans “Oorlog en vrede” (1869) en “Anna Karenina” (1877), die worden beschouwd als twee van de beste boeken uit de wereldliteratuur. Zijn godsdienstige en sociale ideeën hadden veel invloed op de ontwikkeling van het christenanarchisme en pacifisme.

● 20 november: De Dag van de Rechten van het Kind valt elk jaar op 20 november en is een dag om de speciale rechten van kinderen te vieren en te benadrukken. De dag markeert de aanname van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind door de Verenigde Naties op 20 november 1989.

⁂ Voltaire, pseudoniem van François Marie Arouet (Parijs, 21 november 1694‒aldaar, 30 mei 1778), >>30 mei.

⁂ Fritz Mauthner (Horschitz, 22 november 1849‒Meersburg, 29 juni 1923), >>29 juni.

● 24 november 1859: Charles Darwin’s “The Origin of Species by Means of Natural Selection” (Ontstaan der soorten door natuurlijke selectie) verschijnt.

⁂ Baruch Spinoza (Amsterdam, 24 november 1632‒Den Haag, 21 februari 1677) was filosoof, politiek denker en exegeet. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van het rationalisme, en een van de inspiratoren van de Verlichting. Om in zijn levensonderhoud te voorzien sleep hij brillenglazen en lenzen voor microscopen. Zijn boeken werden op de rooms-katholieke 'Index' van verboden boeken geplaatst, omdat zijn historische Bijbelkritiek zou leiden tot atheïsme en fatalisme. Hij ontkende elke vorm van Openbaring of profetie en accepteerde geen andere verklaring dan die gebaseerd op de rede. Hij stelde dat door zijn nieuwe definitie "God" en natuur als oneindige substantie hetzelfde zijn en dat inzicht in de natuur de kennis van het "goddelijke" verhoogt. In het “Theologisch-Politiek Traktaat” pleitte Spinoza voor volledige vrijheid van meningsuiting en godsdienstvrijheid. Werken WWW→DBNL.

⁂ Lodewijk Meyer (of Meijer) (Amsterdam, (gedoopt) 18 oktober 1629‒aldaar, (begraven) 25 november 1681), >>18 oktober.

⁂ Maarten 't Hart (Maassluis, 25 november 1944) is een Nederlandse gedragsbioloog en schrijver. Werd geboren als oudste zoon van een gereformeerde grafmaker. Studeerde biologie in Leiden, waar hij in 1978 promoveerde op een proefschrift over het gedrag van stekelbaarsjes. Hij werkte daarna als etholoog. In zijn studententijd brak 't Hart met het christelijk geloof. In zijn werk behandelt hij het geloof vaak sterk polemisch; zijn bundels “Wie God verlaat heeft niets te vrezen” en “De bril van God” zijn hier voorbeelden van. Schreef verder tientallen romans, met vaak een autobiografisch tintje. In 2017 door De Vrije Gedachte uitgeroepen tot Vrijdenker van het Jaar.

♠ Franciscus (Frans) van den Enden (Antwerpen, rond 5 februari 1602‒Parijs, 27 november 1674) was een Vlaams leraar en filosoof. Rond zijn vijftigste begon hij in Amsterdam een Latijnse school, waar hij onder meer Baruch Spinoza (>>24 nov.) onderwees. Van den Enden evolueerde van geestelijke tot atheïst en kwam op voor vrije meningsuiting en voor een samenleving gebaseerd op gelijkheid. Dit maakt dat hij als een voorloper van de verlichting gezien wordt. Ca. 1671 verhuisde hij naar Parijs en begon ook daar een Latijnse school. Hij speelde een rol in een complot tegen Lodewijk XIV en werd wegens majesteitsschennis opgehangen op de Place de Grève.

⁂ Titia Klasina Elisabeth van der Tuuk ('t Zandt, 27 november 1854‒Zeist, 7 mei 1939) was een Nederlands feministisch schrijfster en vertaalster. Ze werkte aanvankelijk als lerares, maar moest haar vak opgeven vanwege doofheid. Haar atheïstische denkwijze leidde tot veel verzet. Na 1885 begon ze met het vertalen van buitenlandse literatuur in het Nederlands en het schrijven van jeugdliteratuur en historische romans. Ze was actief voorstandster van atheïsme, geheelonthouding, vegetarisme en pacifisme. Ze was lid van de Haarlemse afdeling van de vrijdenkersvereniging De Dageraad en correspondeerde met Multatuli.  Ze trouwde niet, maar woonde vanaf 1897 samen met Rose Roosegaarde Bisschop (1856-1940). Via De Dageraad maakte ze o.m. kennis met Domela Nieuwenhuis en de schrijfster Elise Haighton, de eerste vrouw in het bestuur van de vereniging. Ze raakte daar overtuigd van feministische ideeën en daar bleef ze actief voor. Ze volgde in 1885 Haighton op in de redactie van De Dageraad en in 1887 werd ze lid van het bestuur. Tussen 1895 en 1897 gaf ze een eigen tijdschrift uit met de titel “Excelsior: Maandschrift voor jonge dames”.

⁂ Anders Celsius (Uppsala, 27 november 1701‒aldaar, 25 april 1744) was een Zweedse hoogleraar astronomie. In 1741 richtte hij met anderen in Uppsala een sterrenwacht op. Het bekendst is hij vanwege de celsiustemperatuurschaal, die hij in 1742 invoerde.

⁂ Friedrich Engels (Barmen (Wuppertal), 28 november 1820‒Londen, 5 augustus 1895), >>5 augustus.

♠ Cesare Beccaria (Milaan, 15 maart 1738‒28 november 1794) was een filosoof en politicus uit Lombardije, wiens verlichte ideeën van grote invloed waren op het denken over het strafrecht. Hij verdedigde het depenaliseren van misdrijven die de maatschappij geen schade berokkenden (zelfmoord, blasfemie, ketterij, homoseksualiteit, echtbreuk...), het wettelijk omschrijven van delicten en straffen en het afschaffen van de gerechtelijke tortuur en de doodstraf. Nam fel stelling tegen de praktijken en misstanden in het ‘Ancien Régime’. Zijn filosofisch traktaat “Dei delitti e delle pene” (1764) werd in het Nederlands uitgegeven als “Verhandeling over de misdaaden en straffen”, met voorwoord van Voltaire (1768, WWW Google Books).

⁂ Samuel Langhorne Clemens (Florida (Missouri), 30 november 1835‒Redding (Connecticut), 21 april 1910), beter bekend onder zijn schrijversnaam Mark Twain, >>21 april.

⁂ Christian Matthias Theodor Mommsen (Garding, 30 november 1817‒Charlottenburg, 1 november 1903) >>1 november.

⁂ John Toland (Ardagh, 30 november 1670‒Putney, 11 maart 1722) was een Iers-Britse filosoof en theoloog. Hij ging op 16-jarige leeftijd over van het katholicisme naar het protestantisme. Studeerde in Glasgow, Edinburgh en Leiden. Om zijn eerste boek, “Christianity Not Mysterious” (1696), moest hij uit Ierland vluchten naar Engeland waar hij het grootste deel van zijn leven verbleef. Hij stelde in zijn boek dat alle openbaringen menselijk zijn en dat wat niet begrijpelijk is afgewezen dient te worden als onzin. Hij schreef nog honderden boeken meer, waarvan het merendeel is gewijd aan kritiek op kerkelijke instituten.  De term pantheïsme is afkomstig van Toland om de filosofie van Spinoza te beschrijven. In 1717 stichtte hij de Pantheïstische ‘Ancient Druid Order’.

december

● 4 december 1563: Einde van het Concilie van Trente, waar werd bepaald dat de “Vulgaat” de officiële Latijnse bijbeltekst was.

♠ Armand Jean du Plessis, Cardinal-Duc de Richelieu et de Fronsac (Parijs, 9 september 1585‒aldaar, 4 december 1642) was een Franse geestelijke, edelman en staatsman. Hij werd gewijd tot bisschop in 1608 en hij ging later de politiek in, in 1616 werd hij staatssecretaris. Kardinaal in 1622 en eerste minister van koning Lodewijk XIII in 1624. Richelieu heeft de absolute monarchie van Lodewijk XIV voorbereid, alsmede het langdurige politieke, militaire en culturele overwicht van Frankrijk over West- en Midden-Europa.

⁂ Thomas Carlyle (Ecclefechan, 4 december 1795‒Londen, 5 februari 1881) was een invloedrijk Schots schrijver, historicus en wiskundige.  Raakte als calvinist in een hevige geloofscrisis en keerde zich af van religieuze systemen, zonder zich als niet-christen te beschouwen. Zijn roem begon met een boek over de Franse Revolutie. Hij zag de geschiedenis als bepaald door uitzonderlijke individuen. Had diverse vooroordelen. Werd later gewaardeerd door de nazi’s.

● 5 december 1484. Paus Innocentius III vaardigt de heksenbul uit.

♠ Wilhelmina Drucker (geboren als Wilhelmina Elisabeth Lensing, Amsterdam, 30 september 1847‒aldaar, 5 december 1925) >>30 september.

♠ Clair Cameron Patterson (Mitchellville, Iowa, 2 juni 1922‒Sea Ranch, California, 5 december 1995) >>2 juni

● 6 december 1774: Keizerin Maria Theresia decreteert dat in Oostenrijk alle kinderen tussen 6 en 12 jaar leerplichtig zijn. Het onderwijs wordt gereguleerd en gestandaardiseerd in de ‘Volksschule’.

♠ Ernst Werner (von) Siemens (Lenthe, 13 december 1816‒Berlijn, 6 december 1892), was een Duits uitvinder en industrieel, die bijdroeg aan de uitvinding en ontwikkeling van elektrische apparatuur en machines en tot de perfectionering van de elektrische wetenschap. Zag het belang van gemotiveerde werknemers, introduceerde o.a. pensioenfondsen, 9-urige werkdagen, deelname in de bedrijfswinst en vergoedingen voor weduwen en wezen.

♠ Marcus Tullius Cicero (Arpinum, 3 januari ‒106//Caieta, 7 december‒43) was een Romeins redenaar, politicus (enkele jaren consul), advocaat en filosoof. Zijn geschriften, meest (pleit)redes, filosofische traktaten en teksten over de welsprekendheid, geven een belangrijk beeld van zijn periode. In “De Natura Deorum” (Over het wezen van de goden, ‒45/‒44, https://www.vincenthunink.nl/documents/cicero_nl.pdf) gaf hij een discussie weer tussen drie vertegenwoordigers van de belangrijkste filosofische scholen uit de oudheid; hierin werd serieus gesproken over de mogelijkheid dat de goden niet bestonden. Cicero werd om politieke redenen vermoord. Door de kerk werd hij later als een goede heiden beschouwd; daardoor kon veel van zijn werk bewaard blijven.

⁂ Avram Noam Chomsky (Philadelphia, 7 december 1928) is een Amerikaans taalkundige, filosoof, mediacriticus, politiek activist, emeritus hoogleraar taalkunde aan het Massachusetts Institute of Technology. De kern van zijn taalkunde is zijn hypothese van een universele grammatica, een aangeboren taal die eigen is aan de mens en de taalovereenkomsten verklaart. Hij schreef kritische boeken over de Amerikaanse buitenlandse politiek en de rol van ideologie en media in de westerse samenleving.

● 8 december 1854: Dogma van de onbevlekte ontvangenis, inhoudend dat Maria onbelast door de erfzonde was verwekt omdat de engel Gabriël gezegd had dat zij “vol van genade” was. Het dogma wordt met de pauselijke bul “Ineffabilis Deus” afgekondigd door paus Pius IX en zet onder katholieken een nieuwe golf van Mariaverering in gang.

● 8 december 1864: De “Syllabus Errorum” (Verzameling van dwalingen) is een lijst van tachtig opvattingen en principes die de Rooms-Katholieke Kerk als dwalingen veroordeelt onder paus Pius IX, o.a. pantheïsme, naturalisme, rationalisme, indifferentisme, socialisme, liberalisme, een aantal ethische kwesties, de scheiding van Kerk en Staat, de politieke rechten van de Kerk en de secularisatie.

⁂ Paul-Henri Thiry d'Holbach (Edesheim, Rijnland-Palts, 8 december 1723‒Parijs, 21 januari 1789) was een Duits-Franse geleerde en materialistisch Verlichtingsfilosoof. Vanaf 1751 werkte hij mee aan de encyclopédie van Diderot en d'Alembert. Hij redigeerde bijdragen over metallurgie, geologie, geneeskunde, mineralogie en chemie en schreef er zelf 376. Ontving vele beroemdheden in zijn woning. Gaf vanaf 1760  filosofische werken uit, vaak onder schuilnaam of onder de naam van een overledene, om moeilijkheden met de autoriteiten te vermijden, want hij toonde zich antiklerikaal, anti-christelijk, en nadrukkelijk atheïstisch, materialistisch en deterministisch. Vooral zijn “Système de la Nature” (1780  WWW Gutenberg, Engels) stuitte op veel weerstand.

♠ John Winston Ono Lennon (geboren als John Winston Lennon), (Liverpool, 9 oktober 1940 – New York, 8 december 1980) >>9 oktober.

⁂ Herbert Spencer (Derby, 27 april 1820‒Brighton, 8 december 1903) >>27 april.

⁂ Bjørnstjerne Martinius Bjørnson (Kvikne, Hedmark, 8 december 1832‒Parijs, 26 april 1910) >>26 april.

⁂ Pjotr Aleksejevitsj Kropotkin (Moskou, 9 december 1842‒Dmitrov, 8 februari 1921) was een theoreticus van het anarchisme. Hij was in Rusland en Finland werkzaam als geograaf en geoloog. Tijdens zijn ballingschap in het buitenland werkte hij het anarchocommunisme verder uit en wist hij zijn denkbeelden hierover met succes te populariseren. In zijn boek met essays “Wederzijdse Hulp, als factor in de evolutie” (1902, WWW), bekritiseerde hij het denkbeeld, dat zich in de natuur binnen de soorten overwegend onderlinge strijd zou afspelen.

⁂ John Milton (Londen, 9 december 1608‒Chalfont St. Giles, 8 november 1674) >>8 november.

♠ Leonard (Leo) Polak (Steenwijk, 6 januari 1880‒Sachsenhausen, 9 december 1941) was filosoof, rechtsgeleerde en een bekende vrijdenker. Hij slaagde in Amsterdam cum laude voor het doctoraalexamen rechtsgeleerdheid en promoveerde cum laude op het proefschrift “De zin der vergelding. Een strafrechts-filosofies onderzoek.” Vanaf 1912 was hij privaatdocent in de kennisleer, later ook in de metafysica en de ethica; vanaf 1928 hoogleraar wijsbegeerte in Groningen. Hij was een vooraanstaand medewerker en adviseur van De Dageraad en sprak meermalen voor de Vrijdenkers Radio Omroepvereeniging. Op 15 februari 1941 werd hij gearresteerd nadat hij in een brief de bezetter ‘de vijand’ had genoemd en die brief door de pro-nazi rector magnificus aan de Duitsers was getoond. In kamp Sachsenhausen overleed hij door mishandeling.

● 10 december 1948: De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) wordt aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties om de Rechten van de mens (basisrechten/grondrechten) te omschrijven.

♠ Alfred Bernhard Nobel (Stockholm, 21 oktober 1833‒San Remo, 10 december 1896) >>21 oktober.

● 10 december 1577: Tweede Unie van Brussel. De Staten-Generaal herbevestigen de Pacificatie van Gent en zeggen gelijke bescherming toe aan katholieken en hervormden; die zullen elkaars religie respecteren.

⁂ Heinrich Hermann Robert Koch (Clausthal, 11 december 1843‒Baden-Baden, 27 mei 1910) was een Duits medicus en hoogleraar. Hij werd beroemd door tal van belangrijke ontdekkingen op het gebied van connecties tussen bacteriën en ziekten, zoals tuberculose. Hij was niet geïnteresseerd in politiek en niet religieus.

⁂ Christian Johann Heinrich Heine (Düsseldorf, 13 december 1797‒Parijs, 17 februari 1856) was een Duitse dichter van Joodse afkomst. In 1824 behaalde hij in Göttingen zijn doctorstitel in de rechten. In 1825 liet hij zich Luthers dopen. Schreef veel romantische, maar ook ironische en spitsvondige gedichten die ook nu nog aanspreken, veel ervan is op muziek gezet. Was ook een bewonderde en gevreesde kritische en politiek geëngageerde journalist, essayist, satiricus en polemicus. Bracht zijn tweede levenshelft in ballingschap in Parijs door. Werd later verafschuwd door de nazi’s.

♠ Herman van Rijswijk (? ‒Den Haag, 13 december 1512) was een Nederlandse rooms-katholieke priester die door verbranding werd terechtgesteld als vermoedelijk de eerste Nederlandse ketter die na een onderzoek door de Inquisitie overgeleverd werd aan de wereldlijke overheid. Al zijn geschriften zijn met hem verbrand. Uit de inquisitieverslagen komt hij naar voren als een rationalist. Hij stond sceptisch tegenover een aantal belangrijke christelijke dogmata en beschouwde zich niet meer als christen.

⁂ Ernst Werner (von) Siemens (Lenthe, 13 december 1816‒Berlijn, 6 december 1892) >>6 december.

⁂ Ferdinand Heigl (Regensburg 13 december 1839‒München ? 1903), Duits jurist, auteur, dichter, atheïst, schreef “Spaziergänge eines Atheisten” WWW en antikatholieke brochures, schreef ook werken over cultuur, taal, religie en geschiedenis van China.

⁂ Tycho Brahe, geboren als Tyge Ottesen Brahe (Skåne, 14 december 1546‒Praag, 24 oktober 1601), >>24 oktober.

♠ Christopher Eric Hitchens (Portsmouth, 13 april 1949‒Houston, 15 december 2011) >>13 april.

⁂ Sir Arthur Charles Clarke (Minehead, 16 december 1917‒Colombo, 19 maart 2008) was een invloedrijk Brits science fiction-schrijver, uitvinder en futuroloog. Was radarspecialist tijdens de 2^e W.O. en studeerde wis- en natuurkunde. Hij behoorde tot de Grote Drie van de SF in de 20ste eeuw, samen met Robert Heinlein en Isaac Asimov. Was lid/bestuurslid van belangrijke organisaties op het gebied van astronomie en ruimtevaart. Bedacht het principe van de geostationaire communicatiesatelliet. Schreef vele SF boeken en verhalen, het bekendst is “2001, A Space Odyssey”. Van godsdienst moest hij niets hebben.

⁂ Dick Frans Swaab (Amsterdam, 17 december 1944) is arts, neurobioloog, hersenonderzoeker. Hij is emeritus hoogleraar in de neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam en was tot 2005 directeur van het Nederlands Herseninstituut van de KNAW. Vooral bekend door zijn werk op het gebied van de hersenanatomie en neurofysiologie, met name de invloed die allerlei hormonale en biochemische factoren al in de baarmoeder op de hersenontwikkeling hebben. Hij is vaak verketterd door mensen die het niet met zijn bevindingen eens waren. Zijn onderzoek bracht hem tot de deterministische en materialistische conclusie dat we geen hersenen hebben maar onze hersenen zijn. In 2013 door De Vrije Gedachte uitgeroepen tot Vrijdenker van het Jaar.

● 18 december 1980: De Abortuswet, ook bekend als het wetsvoorstel-Ginjaar/De Ruiter, wordt aangenomen in de Tweede Kamer. In 1981 volgt de Eerste Kamer; de wet treedt in werking in 1984. De wet legaliseert abortus onder voorwaarden.

♠ César De Paepe (Oostende, 12 juli 1841 - Cannes, 19 december 1890) >>12 juli.

♠ Carl Edward Sagan (New York, 9 november 1934‒Seattle, 20 december 1996) >>9 november.

⁂ Karin Spaink (Amsterdam, 20 december 1957) is een feministisch columniste, essayiste en schrijfster. Studeerde sociologie en computer-programmeren. Zij houdt lezingen en is (bestuurlijk) actief in/bij o.a. Bits of Freedom, Spamvrij.nl, Hacking at Random en Follow the Money. Ze is actief in de gehandicaptenbeweging en zet zich in voor de emancipatie van homoseksuelen, biseksuelen en transgenders. Zette teksten van Scientology op haar website en won de rechtszaak die daarover door Scientology tegen haar werd aangespannen. Door De Vrije Gedachte uitgeroepen tot Vrijdenker van het Jaar in 2015.

● 21 december: Midwinterfeest (zonnewende op het Noordelijk halfrond)

● 21 december 2000: Wet Openstelling huwelijk; huwelijk ook tussen twee personen van gelijk geslacht.

♠ Butterfly McQueen (geboren Thelma McQueen, Tampa 8 januari 1911‒Augusta, 22 december 1995) was een Amerikaanse film- en TV-actrice. Zij verscheen voor het eerst in een film als Prissy in “Gone with the Wind” (1939). Als zwarte actrice vond zij de rol van simple minded dienstmeisje vernederend voor zwarten. De première in een whites only theater kon zij niet bijwonen. Op latere leeftijd studeerde zij politicologie. In 1989 kreeg zij van de Freedom From Religion Foudation de Freethought Heroine Award. Zij vergeleek religie met slavernij en noemde het christendom het absurdst bedrog van alle godsdiensten.

♠ Thomas Robert Malthus (Rookery, nabij Dorking, 14/17 februari 1766‒St. Catherine, nabij Bath, 23 december 1834) was een Brits demograaf, econoom en predikant, bekend om zijn pessimistische (hij was een misantroop) maar zeer invloedrijke meningen. Hij wees op het gevaar van overbevolking: de bevolking zou sneller groeien dan de economie en de voedselproductie. Hij zag niets in sociale hervormingen.

● 23 december 2012: Aanhangers van eschatologische theorieën gingen ervan uit dat op deze dag (of op de 21^e december) een apocalyptisch einde zou komen aan de bekende wereld. Dit werd gebaseerd op bepaalde interpretaties van de Maya-kalender.

⁂ Andries van Dantzig (Gouda, 23 december 1920‒Amsterdam, 8 november 2005) >>8 november.

● 24 december 1930: Publicatie in de communistische Tribune van het gedicht “Weg met het Kerstfeest” van A.J. Koeiemans  met daarin de regels: “Christus op de mestvaalt! De Heilige Maagd in de stal! De Heilige Vaders naar de Duivel! Leve de stem van het kanon!” Het werd als ernstig godslasterlijk beschouwd en leidde ertoe dat op 1 juni 1932 een wetsartikelvoorstel dat “smalende godslastering” verbood werd ingediend door de antirevolutionaire minister J. Donner.

● 25 december 800: Karel de Grote wordt door paus Leo III gekroond als keizer van het Heilige Roomse Rijk, hiermee wordt het keizerschap in West-Europa in ere hersteld. Karel (waarschijnlijk 2 april 747 of 748–Aken, 28 januari 814) was al vanaf 9 oktober 768 koning der Franken. Kerstening was een belangrijk doel van zijn veldtochten.

♠ Emil Heinrich du Bois-Reymond (Berlijn, 7 november 1818‒aldaar, 26 december 1896) was een Duits fysioloog en theoretisch arts, beschouwd als grondlegger van de elektrofysiologie. Oogstte roem met lezingen over literatuur, geschiedenis, evolutie en filosofie. Hij was atheïst en de eerste hoogleraar in Duitsland die het Darwinisme aanhing. Hij stelde dat de wetenschap nooit achter de essentie van materie en geest zal komen.

⁂ Johannes Kepler (Weil der Stadt, 27 december 1571‒Regensburg, 15 november 1630), >>15 november.

⁂ Louis Pasteur (Dole, 27 december 1822‒Saint-Cloud, 28 september 1895) was een Franse scheikundige en bioloog. Hij ontwikkelde de theorie dat de oorzaak van veel ziekten 'micro-organismen' waren (later bewezen door Koch >>11 december). Hij bewees dat die de oorzaak zijn van rotting en gisting. Hij is vooral bekend vanwege de naar hem vernoemde pasteurisatietechniek en door zijn ontdekking van het vaccin tegen hondsdolheid. Was een vroom christen.

♠ Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck (Bazentin-le-Petit, 1 augustus 1744‒Parijs, 28 december 1829) >>1 augustus.

♠ Frans Christiaan Günst (Amsterdam, 19 augustus 1823‒aldaar, 29 december 1885) >> 19 augustus.

⁂Pauline Elisabeth Ottilie Luise zu Wied (Neuwied, 29 december 1843‒Boekarest, 2 maart 1916) was koningin van Roemenië naast koning Carol I en onder het pseudoniem Carmen Sylva bekend als schrijfster. Als koningin was zij sociaal actief. In haar dagboek sympathiseerde zij met sociaaldemocratische ideeën en begreep zij niet dat de mensen het koningshuis nog tolereerden, terwijl de republiek volgens haar de enige rationele vorm van regering was.

● 30 december 1936: Verbod op de Vrijdenkers Radio Omroep.

♠ John Wycliff (Hipswell, Yorkshire, 1330‒Lutterworth, Leicestershire, 31 december 1384) was een Engelse theoloog (Oxford) en kerkhervormer. Hij keerde zich tegen de kerkorganisatie, de religieuze orden, de positie van de paus als hoofd van de kerk en diens pretentie dat hij ook alle wereldlijke macht bezat. Hij zag de paus als de antichrist. Ook op de aflaathandel had hij, net als later Maarten Luther, kritiek. Hij wees de doctrine van de transsubstantiatie af. Hij werd ter dood veroordeeld maar stierf door een beroerte.

⁂ Ferdinand Domela Nieuwenhuis (Amsterdam, 31 december 1846‒Hilversum, 18 november 1919), >>18 november.

⁂ Herman(us) Boerhaave (Voorhout, 31 december 1668‒Leiden, 23 september 1738) was arts, anatoom, botanicus, scheikundige en onderzoeker. Hij was een hoogleraar  aan de medische faculteit in Leiden, was daar ook rector magnificus en directeur van de Hortus botanicus Leiden. Hij stond bekend als begenadigd docent en was een van de bekendste mannen van Europa, zelfs befaamd in China. Hij introduceerde de klinische les aan het bed van de patiënt, onderwees onderzoeksmethoden en het stellen van diagnoses.